ରାଜ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲ, ପରିବେଶ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଭାଗ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗୀୟ ଗଠନ ଏବଂ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସିତ ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଜଙ୍ଗଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଜଙ୍ଗଲ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଏବଂ କେନ୍ଦୁପତ୍ର ୱିଙ୍ଗ (ଶାଖା) ଅଧୀନରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇଛି। ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବୋର୍ଡ, ଚିଲିକା ବିକାଶ ପ୍ରାଧିକରଣ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଉଦ୍ଭିଦ ସମ୍ପଦ କେନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବିଭାଗର ପରିବେଶ ୱିଙ୍ଗ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଜାପାନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ସଂସ୍ଥା (JICA) ର ସହାୟତାରେ ୧୪ ଟି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବନଖଣ୍ଡରେ (୨୦୦୬-୦୭ ରୁ ୨୦୧୪-୧୫) ଓଡ଼ିଶା ବନୀକରଣ କ୍ଷେତ୍ର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ (OFSDP) କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଉଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଜଙ୍ଗଲର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବା ଏବଂ ମିଳିତ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା (JFM) ବନୀକରଣ ଏବଂ ସମୁଦାୟ/ଆଦିବାସୀ ବିକାଶ ସହ ସ୍ଥାୟୀ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରି ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଆୟର ସ୍ତରରେ ସୁଧାର ଆଣିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରିବେଶର ସୁଧାର ହେବ ଏବଂ ଦରିଦ୍ରତା ଦୂରୀକରଣ ହୋଇପାରିବ।

ରାଜ୍ୟରେ ଜଳବାୟୁର ସୁଧାର ସହିତ ପରିବେଶ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଭାଗିତାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଆଚ୍ଛାଦନର ସୁରକ୍ଷା, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ, ପରିବେଶ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଭାଗ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହାତକୁ ନେଉଛି। ଜାତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି ୧୯୮୮, ଓଡ଼ିଶା ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷେତ୍ର ଭିଜନ (ଦୂରଦୃଷ୍ଟି) ୨୦୨୦ ଏବଂ ମିଳିତ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ସଂକଳ୍ପ ୨୦୧୧ ରାଜ୍ୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ରିମୋଟ୍ ସେନ୍‌ସିଂ (ସୁଦୂର ସଂବେଦନ) ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରି ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (FSI) ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଚ୍ଛାଦନ ୪୮,୮୫୫ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର, ଯେଉଁଥିରୁ ୭,୦୭୩ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅତି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଅଟେ। ମଧ୍ୟମ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ୨୧,୩୯୪ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାବେଳେ ଖୋଲା ଜଙ୍ଗଲ ୨୦,୩୮୮ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟରରୁ ଅଧିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଛି। ରାଜ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲ ଆଚ୍ଛାଦନ ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ୩୧.୩୮% ଅଟେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ୨.୮୫% ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ବାହାରେ ବୃକ୍ଷ ଆଚ୍ଛାଦନ ରହିଛି। ଏହିପରି ଭାବେ ରାଜ୍ୟରେ ମୋଟ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଆଚ୍ଛାଦନ ହେଉଛି ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ୩୪.၂୩%। ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା, କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଜଙ୍ଗଲର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ବନୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବୃକ୍ଷ ଆଚ୍ଛାଦନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କରାଯାଉଛି।

ରାଜ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଜୈବବିବିଧତାରେ ସମୃଦ୍ଧ। ରାଜ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ୧୮ ଟି ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ (ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ) ରହିଛି। ରାଜ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ବିଜ୍ଞପ୍ତିଭୁକ୍ତ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯଥାକ୍ରମେ ଶିମିଳିପାଳ, ସାତକୋଶିଆ ଏବଂ ସୁନାବେଢ଼ା (ପ୍ରସ୍ତାବିତ) ରହିଛି। ରାଜ୍ୟରେ ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ସମ୍ବଲପୁର ଏବଂ ମହାନଦୀ ନାମରେ ତିନୋଟି ହାତୀ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ରହିଛି। ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଥିବା ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ୪.୨୫% ଅଟେ।

ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି (ୱେଟଲ୍ୟାଣ୍ଡ) ପରିଚାଳନା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କରିଛି। ଚିଲିକା ରାମସାର୍ ସ୍ଥଳୀ ହେଉଛି ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କ୍ଷାରୀୟ/ଲୁଣିଆ ଜଳ ହ୍ରଦ (ଲାଗୁନ୍), ଯେଉଁଠାରେ ସମୃଦ୍ଧ ନଦୀମୁହାଣ ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ୧୫୨ ଟି ଇରାୱତୀ ଡଲଫିନ୍ (୨୦୧୩ ଜାନୁଆରୀ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ନଅ ଲକ୍ଷ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଚିଲିକା ଭ୍ରମଣରେ ଆସନ୍ତି। ଗହୀରମଥା ଅଭୟାରଣ୍ୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଫେବୃଆରୀ-ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅଲିଭ୍ ରିଡ୍‌ଲେ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ।